Ημ/νια δημοσίευσης: Σάββατο, 23 Ιουνίου 2018

Η επανεκλογή Ερντογάν σηματοδοτεί το τέλος της δημοκρατίας στην Τουρκία?

Πως μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι σε ένα κράτος δεν κυριαρχούνπλέον το δημοκρατικό πολίτευμα και οι δημοκρατικοί θεσμοί? Μήπως όταν τα θεσμικά αντίβαρα έχουν διαβρωθεί σε τέτοιο βαθμό, ώστε να αδυνατούν να αποτρέψουν περιστατικά κατάχρησης των εξουσιών? Μήπως όταν τα δικαιώματα των μειονοτήτων και οι ατομικές ελευθερίες έχουν υποστεί σημαντικούς περιορισμούς? Μήπως όταν ο διαχωρισμός των εξουσιών καταρρέει και η εξουσία συγκεντρώνεται στα χέρια της εκτελεστικής? Μήπως όταν τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης έχουν υποστεί αποτελεσματική χειραγώγηση και έχουν δεχθεί εκφοβισμό, προκειμένου να παρέχουν τη συναίνεσή τους στην πολιτική εξουσία? Ή μήπως όταν η μεταβίβαση της εξουσίας στο κόμμα της αντιπολίτευσης είναι κάτι που το κυβερνόν κόμμα ούτε καν διανοείται?1

Όλα τα παραπάνω ερωτήματα καταδεικνύουν χαρακτηριστικά κρατών που πλέον δεν εμφορούνται από δημοκρατικά ιδεώδη και αξίες. Και μεταξύ αυτών συγκαταλέγεται η Τουρκία, που τους τελευταίους μήνες βρίσκεται στο επίκεντρο των συζητήσεων και του διεθνούς ενδιαφέροντος εξαιτίας των επικείμενων βουλευτικών και προεδρικών εκλογών. Όταν άρχισαν να διαρρέουν φήμες για πρόωρες εκλογές τον περασμένο Απρίλιο, oΤούρκος Πρόεδρος RecepTayyipErdoganδιέψευδε κατηγορηματικά αυτό το ενδεχόμενο, προβαίνοντας σε δημόσιες δηλώσεις ότι δεν υπάρχει τέτοιο θέμα.2Ώσπου σε αντίθεση με τις προγενέστερες δηλώσεις του, την 18η Απριλίου  ο ίδιος ανακοίνωσε αιφνιδιαστικά τη διεξαγωγή πρόωρων εκλογών σε απάντηση αιτήματος του ηγέτη του Κόμματος του Εθνικιστικού Κινήματος, DevletBahceli, ο οποίος υποστήριξε τις προσπάθειες για αναδιαμόρφωση του τουρκικού πολιτικού συστήματος. Ένα υπάκουο κοινοβούλιο ταχύτατα υπέκυψε στις επιθυμίες του Προέδρου και η ημερομηνία διενέργειας εκλογών ορίστηκε για την 24η Ιουνίου. Η διεξαγωγή των εκλογών σε ασφυκτικά χρονικά περιθώρια ήταν μια δυσάρεστη έκπληξη για τα κόμματα της αντιπολίτευσης, καθώς χρειάζονταν περισσότερο χρόνο να προετοιμαστούν.3

Οι εκλογές αυτές έχουν ιδιαίτερη σημασία για την Τουρκία γιατί κρίνεται το μέλλον της χώρας αλλά και της συνέχειας του δημοκρατικού πολιτεύματος και των δημοκρατικών θεσμών. Παράλληλα, καταδεικνύουν ορισμένα δεδομένα , που οδηγούν τους αναλυτές σε χρήσιμες παρατηρήσεις που αφορούν στο παρελθόν και στο μέλλον του τουρκικού κράτους:

-       Η πρώτη παρατήρηση είναι ότι η Τουρκία αποτελεί μια χώρα, όπου η απαίτηση των πολιτών της για ύπαρξη δημοκρατικού πολιτεύματος και θεσμών παρουσιάζει σταθερά αυξητικές τάσεις τα τελευταία 15 χρόνια. Ωστόσο, η απαίτηση του λαού για δημοκρατία αποτελεί ένα μόνο μέρος της εξίσωσης, καθώς οι δημοκρατικές αξίες πρέπει να υιοθετούνται επίσης από τις ελίτ ομάδες και τους σημαντικότερους θεσμούς της χώρας. Διαφορετικά, εγκυμονεί ο κίνδυνος να επικρατήσει αστάθεια στο πολιτικό σκηνικό. Παρά τη σταθερή πρόοδο της Τουρκίας στις προσπάθειες της για μετάβαση του κράτους σε ένα καθεστώς πλήρως ανεπτυγμένης δημοκρατίας, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται οπισθοδρόμηση. Η Τουρκία, στην καλύτερη των περιπτώσεων, μπορεί να περιγραφεί ως ένα υβριδικό καθεστώς, δηλαδή ένα συνδυασμό δημοκρατίας και αυταρχικού καθεστώτος. Σε αυτό, συνέβαλαν το κυβερνόν κόμμα (AKP) και ο Πρόεδρος Erdogan, που μέσω του ελέγχου του κοινοβουλίου και της Προεδρίας, επιδιώκουν να αναδιαμορφώσουν πολιτικούς και κοινωνικούς θεσμούς του κράτους, με απώτερο σκοπό την παραμονή τους στην εξουσία. Σε αυτό συνηγορούν οι ενέργειες του Ερντογάν για ανάληψη υπερεξουσιών από τον Πρόεδρο και η εκκαθάριση του κόμματός του από τους πολιτικούς του αντιπάλους, που πλέον υφίστανται διώξεις.4 Συνέπεια των παραπάνω είναι η αυξανόμενη πολιτική δυσαρέσκεια και πόλωση στο εσωτερικό της Τουρκίας.5

-       Παράλληλα εντοπίζονται επιπτώσεις και στις εξωτερικές σχέσεις της Τουρκίας και ειδικότερα στις σχέσεις της με ΗΠΑ και Ε.Ε.. Για τις μεν ΗΠΑ, η ύπαρξη του Προέδρου Ερντογάν θεωρείται απαραίτητη για την καταπολέμηση του ISIS. Για τη δε Ε.Ε., σε αντάλλαγμα της συμβολής του στην αντιμετώπιση της μεταναστευτικής κρίσης που ταλανίζει την Ε.Ε, ο Τούρκος Πρόεδρος απολαμβάνει σχετική ελευθερία κινήσεων πραγματοποιώντας σταθερά βήματα προς την υπονόμευση κοινωνικών και πολιτικών ελευθεριών.6

-       Η απόπειρα πραξικοπήματος από Τούρκους στρατιωτικούς την 15η Ιουλίου 2016, μολονότι απέτυχε, έγινε αιτία αφύπνισης των χειρότερων φόβων του Ερντογάν για απώλεια της εξουσίας του.7 Στη συνέχεια,αξιοποίησε αυτό το γεγονός με τον επωφελέστερο για αυτόν τρόπο, ώστε να σταθεροποιήσει την εξουσία του και να προωθήσει την πολιτική του ατζέντα.8 Αμέσως μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα, το τουρκικό κοινοβούλιο ενέκρινε νομοσχέδιο θέτοντας την χώρα σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης αρχικά για τρεις μήνες. Η ενεργοποίηση του στρατιωτικού νόμου κατέστησε εφικτή τη δυνατότητα της Τουρκίας για αναστολή των υποχρεώσεών της απορρεουσών από την Ευρωπαϊκή Σύµβαση Ανθρωπίνων Δικαιωµάτων, παρέχοντας με προεδρικό διάταγμα στον Πρόεδρο έκτακτες εξουσίες για διακυβέρνηση της χώρας και λήψη αποφάσεων, τις οποίες το Συνταγματικό Δικαστήριο δεν μπορεί να ανατρέψει. Παράλληλα, συνέβαλε στην χορήγηση έκτακτων εξουσιών κράτησης στην αστυνομία και σε ανατροπή δικαιωμάτων όπως της ελευθερίας έκφρασης και του συνεταιρίζεσθαι.9 Στις συνέπειες του αποτυχημένου πραξικοπήματος περιλαμβάνονται 232 θάνατοι, 1491 τραυματίες, εκκαθαρίσεις στον δικαστικό κλάδο με παραίτηση 2745 μελών του δικαστικού κλάδου και στον τομέα της παιδείας με ακύρωση αδειών 21000 δασκάλων.10

-       Μια τελευταία παρατήρηση έχει να κάνει με το δημοψήφισμα της 16ης Απριλίου 2017, που χαρακτηρίζεται ως ιστορική καμπή στην πολιτική ιστορία της χώρας, δεδομένου ότι συνέβαλε στην επαύξηση εξουσιών στον Ερντογάν, που έχει πλέον δυνατότητα διορισμού δικαστών και απεριόριστου αριθμού αντιπροέδρων. Από την άλλη πλευρά, το κοινοβούλιο χάνει το δικαίωμα υποβολής προτάσεων μομφής εις βάρος κυβερνητικών αξιωματούχων. Αντ’ αυτού, οι βουλευτές θα μπορούν να υποβάλουν μόνο γραπτές προτάσεις εις βάρος υψηλόβαθμων Υπουργών, ενώ ο Πρόεδρος θα διατηρεί την προστασία του από υποβαλλόμενες εις βάρος του καταγγελίες. Όλα αυτά, σύμφωνα με την Επιτροπή Βενετίας του Συμβουλίου της Ευρώπης, αποτελούν επικίνδυνα βήματα οπισθοδρόμησης στην προσπάθεια της χώρας για διατήρηση της δημοκρατίας. Η Επιτροπή καταλήγει ότι «η συσσώρευση εκτελεστικής εξουσίας στον Ερντογάν θα έχει ως αποτέλεσμα την θέσπιση ενός προεδρικού καθεστώτος, που θα διακρίνεται από έλλειψη των αναγκαίων θεσμικών αντιβάρων για προστασία του δημοκρατικού καθεστώτος από το να μετατραπεί σε αυταρχικό καθεστώς». Τέλος, ένδειξη των προθέσεων του Τούρκου Προέδρου αποτελεί η υπονόμευση ενός τομέα που είναι από τα τελευταία προπύργια δημοκρατικής διακυβέρνησης. Και αυτός είναι η τοπική αυτοδιοίκηση, όπου έξι δήμαρχοι των μεγαλύτερων τουρκικών πόλεων εξωθήθηκαν σε παραίτηση εξαιτίας των πιέσεων του Ερντογάν.11

Όλα τα παραπάνω προκαλούν εύλογο προβληματισμό σε αρκετούς για το κατά πόσο είναι εφικτή η ύπαρξη και διατήρηση του δημοκρατικού πολιτεύματος και θεσμών υπό τον Ερντογάν μετά τις εκλογές της 24ης Ιουνίου και εκφράζονται ανησυχία και επιφυλάξεις για το μέλλον της δημοκρατίας στο τουρκικό κράτος. Σε περίπτωση επανεκλογής του Ερντογάν –που θεωρείται δεδομένη από αρκετούς – είναι εξαιρετικά δύσκολη αν όχι ανέφικτηη συνύπαρξη δημοκρατικού πολιτεύματος και θεσμώνυπό την διακυβέρνηση του Ερντογάν. Και αυτό γιατί ο Ερντογάν- που επιθυμεί εδώ και αρκετό καιρό αλλαγή του καταστατικού χάρτη της χώρας μεταβάλλοντας το σύστημα διακυβέρνησης της χώρας σε προεδρικό – είναι πιθανό να χρησιμοποιήσει το αυξημένο κύρος του για να καταστεί ηγέτης με εκτελεστικές εξουσίες μιας dejureτουρκικής προεδρικής δημοκρατίας.12Η τραγική ειρωνεία είναι ότι ο Ερντογάν και το κόμμα του χρησιμοποιούν τις εκλογές και τη λαϊκή ψήφο που αποτελούν χαρακτηριστικά γνωρίσματα δημοκρατικών καθεστώτων για να εξαλείψουν τα όποια απομεινάρια δημοκρατίας υπάρχουν ακόμα στην Τουρκία, προς διασφάλιση της κυριαρχίας τους στο πολιτικό σκηνικό και της παραμονής τους στην εξουσία για αρκετό καιρό.  Συνεπώς, εάν οι ενέργειες του Ερντογάν για απόκτηση απόλυτου ελέγχου στο πολιτικό σκηνικό αποβούν επιτυχείς και δεν αντιδράσουν τα κόμματα της αντιπολίτευσης, τότε αυτό θα σημάνει το τέλος της δημοκρατίας και δημοκρατικών θεσμών στην Τουρκία αλλά και το τέλος μιας εποχής για την Τουρκία όπως την γνωρίζαμε μέχρι τώρα, η οποίαθα αναδειχθεί σε καθοριστικό παράγοντα αναδιαμόρφωσης του διεθνούς σκηνικού και ανατροπής των υφιστάμενων γεωπολιτικών σχέσεων ισχύος.

Βίκυ Μανιάτη

Παραπομπές

1.     https://www.debatingeurope.eu/2017/04/18/turkey-still-democracy/

2.     http://theregion.org/article/13443-turkey-s-election-can-there-be-true-opposition-false-democracy?

3.     http://www.gmfus.org/publications/explaining-turkeys-snap-elections

4.,5.&6. http://observer.com/2016/07/the-tragedy-of-turkish-democracy-in-five-acts/

7. https://warontherocks.com.2018/01/save-turkeys-democracy-countrys-opposition-must-offer-Erdogan-a-grand-bargain

8.https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/jul/19/turkey-erdogan-turkish-democracy-is-dying

9.https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/turkeys-democracy-was-already-dead

10.http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/rielcano_en/contenido?WCM_GLOBAL

11. http://www.defenddemocracy.org/media-hit/erdogans-power-grab-continues-with-municipalities

12. https://www.alaraby.co.uk/english/comment/2016/7/18/erdogan-and-the-future-of-turkish-democracy

email