Ημ/νια δημοσίευσης: Τρίτη, 09 Απριλίου 2019

Μοντέλα ανάλυσης εκλογικής συμπεριφοράς

Με δεδομένο ότι οι Ευρωεκλογές του Μαΐου δεν απέχουν παρά λίγες εβδομάδες, ένα σημαντικό ερώτημα εμφανίζεται στο προσκήνιο. Στην πρώτη -μετά την σχετική σταθεροποίηση της ευρωπαϊκής οικονομίας-εκλογική διαδικασία, ποιά μπορεί να είναι η αντίδραση του εκλογικού σώματος; Θα είναι μια «απάντηση» που θα πηγάζει από την πραγματικότητα του μέσου πολίτη σήμερα ή θα βασίζεται σε παγιωμένες πεποιθήσεις και ιδεοληψίες; Το ερώτημα λοιπόν είναι γιατί οι ψηφοφόροι ψηφίζουν όπως ψηφίζουν;

Στους κόλπους της πολιτικής επιστήμης, της κοινωνιολογίας, ακόμα και της οικονομικής θεωρίας έχουν σχηματισθεί αρκετά εκλογικά μοντέλα ανάλυσης της ψήφου. Τα πιο διαδεδομένα είναι τα κοινωνιολογικά, αυτό της κομματικής ταύτισης και το μοντέλο της ορθολογικής επιλογής. (Heywood, 2014, σελ. 272-273)

 Τα κοινωνιολογικά μοντέλα συνδέουν την εκλογική συμπεριφορά του ψηφοφόρου με την κοινωνική ομάδα στην οποία ανήκει. Με άλλα λόγια, δίνουν ιδιαίτερη σημασία στα στοιχεία της κοινωνικής διαίρεσης(Heywood, 2014, σελ. 274-275). Το μικροκοινωνιολογικό αρχικά μοντέλο, ή αλλιώς το «μοντέλο της σχολής του Columbia» αποτελεί έργο του μαθηματικού και κοινωνιολόγου Paul Lazarsfeld. Βασικό συμπέρασμα της έρευνα του ήταν πως «ένα άτομο σκέφτεται πολιτικά με τον ίδιο τρόπο που ζει κοινωνικά»(Mayer, 2005, σελ. 53-59). Άρα τα κοινωνικά χαρακτηριστικά είναι αυτά που προσδιορίζουν την εκλογική απόφαση, με κυριότερα το θρήσκευμα, τον τόπο κατοικίας και την κοινωνικο-οικονομική τάξη του ψηφοφόρου(Roskin, Cord, Medeiros, Jones, 2008, σελ. 366-372).  Το μακροκοινωνιολογικό από την άλλη μοντέλο ή «υπόδειγμα Lipset-Rokkan» συνεχίζει την κοινωνιολογική προσέγγιση του Lazarsfeld αλλά την επεκτείνει λαμβάνοντας υπόψη και ιστορικούς παράγοντες. Με άλλα λόγια υποστηρίζει πως κάθε κόμμα έχει ιστορική πορεία στον χρόνο, και η ψήφος λαμβάνεται βάσει της δυναμικής αυτής ιστορικής διαδικασίας συνολικά(Λυριντζής, Νικολακόπουλος, 2012, σελ. 37-43).

 Αντιθέτως, το μοντέλο της κομματικής ταύτισης ή «της σχολής του Michigan» αποτελεί μια εντελώς διαφορετική προσέγγιση από αυτή των κοινωνιολόγων. Οι ερευνητές του Michigan εισήγαγαν στην ανάλυσή τους συμπεριφορικούς παράγοντες όπως την ατομική ψυχολογία και τις πολιτικές πεποιθήσεις του ψηφοφόρου, θεωρώντας πως αυτά επηρεάζουν την πολιτική του προτίμηση (Mayer, 2005, σελ. 59-65). Δημιουργούν έτσι την έννοια της κομματικής ταύτισης (Βερναρδάκης, 2007α). Ως κομματική ταύτιση ορίζεται ο ψυχολογικός δεσμός που κάποιοι ψηφοφόροι νιώθουν πως έχουν με κάποιο κόμμα και οδηγεί στην σταθερή προσήλωσή τους σε αυτό, ανεξαρτήτως κοινωνικών συνθηκών(Heywood, 2014, σελ. 274). Παρότι βέβαια το φαινόμενο της κομματικής ταύτισης αποτελεί στοιχείο εκλογικής σταθερότητας, είναι άξιο αναφοράς πως τις τελευταίες δεκαετίες υπάρχει σαφής κάμψη του, λόγω της μείωσης των προσδοκιών των ψηφοφόρων από τα κόμματα (Hague, Harrop, 2011, σελ. 357-360).

Όσον αφορά το μοντέλο της ορθολογικής επιλογής (Rational Choice), είναι αυτό που αμφισβητεί και ασκεί την αυστηρότερη κριτική στα πρωτοαναφερθέντα κοινωνιολογικά. Ο ψηφοφόρος που περιγράφεται στο μοντέλο αυτό εμφανίζει τρομερές ομοιότητες με τον νεοκλασικό Ηomo Economicus, δηλαδή με τον ορθολογικό καταναλωτή, ενώ τα κόμματα μοιάζουν με την τυπική επιχείρηση της σύγχρονης μικροοικονομικής θεωρίας(Βερναρδάκης, 2007β). Στόχος αμφότερων είναι η μεγιστοποίηση της ωφέλειας (maxU) και η ελαχιστοποίηση του κόστος (minC) αντίστοιχα. Έχοντας την αφετηρία του στο σημαντικό έργο του Anthony Dawns «Οικονομική Θεωρία της Δημοκρατίας», το μοντέλο RT αντιλαμβάνεται την διαδικασία της ψηφοφορία σαν μια  απλή αγορά προϊόντος(Heywood, 2014, σελ. 275-276). Εκκινώντας από το ορθολογικό άτομο συμπεραίνει πως ο ψηφοφόρος θα ψηφίσει υπέρ αυτού που θα του προσφέρει το μεγαλύτερο όφελος ή τη μεγαλύτερη χρησιμότητα. Μαθηματικά αυτό παριστάνεται ως εξής:
 Ε(
UAt+1)-E(UBt+1), όπου:
Α= κόμμα που κυβερνά
Β= κόμμα που αντιπολιτεύεται
U= χρησιμότητα ψηφοφόρου
t= χρόνος των εκλογών
 
t+1= χρονικό διάστημα μεταξύ δυο εκλογών
Με άλλα λόγια αν η διαφορά Ε(
UAt+1)-E(UBt+1)>0 τότε ο ψηφοφόρος θα ψηφίσει υπέρ του κόμματος Α ενώ αν η διαφορά Ε(UAt+1)-E(UBt+1)<0, υπέρ του κόμματος Β.  Μέσα από την αυστηρά μαθηματικοποιημένη νεοκλασική αυτή λογική αυτή αναπτύχθηκαν κι άλλα μοντέλα ορθολογικής επιλογής με περισσότερη αφαίρεση που όμως περιορισμένη εφαρμογή έχουν στην εκλογική διαδικασία(Mayer, 2005, σελ. 73-81).

 Η ανάλυση σαφώς δεν τερματίζεται σε αυτό το σημείο. Εκτενέστερη και σε βάθος μελέτη των εκλογικών μοντέλων υπάρχει σε πολλά πανεπιστημιακά κοινωνιολογικά και μη, εγχειρίδια. Η σύντομη όμως αναφορά που έγινε είναι πολύ σημαντική για να εξαχθεί ένα συμπέρασμα για το σήμερα. Μεσούσης της υψηλής ανεργίας, της έξαρσης του εθνικισμού και της ακροδεξιάς, της συνεχούς αύξησης της ανισότητας, η Ευρωπαϊκή Ένωση «δοκιμάζεται» στις 26 Μαΐου. Από την μία, δεδομένης της υποχώρησης της ταξικής ψήφου και της κάμψης του φαινομένου της κομματικής ταύτισης, το πολιτικό σκηνικό θα είναι σίγουρα πιο ρευστό.  Από την άλλη, μπορεί το μοντέλο του  αποιδεολογικοποιημένου ορθολογικού ψηφοφόρου να οδηγήσει σε ένα ασφαλές για την δημοκρατία εκλογικό αποτέλεσμα; Αυτή, είναι η μεγάλη πρόκληση των καιρών και σε αυτή τη βάση θα κληθούν οι ψηφοφόροι να απαντήσουν. Όσο δε για τα μοντέλα αυτά καθ’ αυτά, σίγουρα ο συνδυασμός της οικονομικής με την πολιτική επιστήμη αποτελούσε ανέκαθεν την «χρυσή τομή» στην λήψη πολιτικών αποφάσεων.

Δρέλλιας Ευάγγελος

 

Βιβλιογραφία 

Λυριντζής Χ. και Νικολακόπουλος Η. (2012), Εκλογές και κόμματα στη δεκαετία του 80, Εκδόσεις Θεμέλιο, Αθήνα.

Hague R. και Harrop M. (2011), Συγκριτική Πολιτική και Διακυβέρνηση, Εκδόσεις Κριτική, Αθήνα.

Heywood A. (2014), Εισαγωγή στην Πολιτική, Εκδόσεις Επίκεντρο, Αθήνα.

Mayer N. (2005), Εκλογική Συμπεριφορά, Ιστορικές Διαδρομές και Μοντέλα Ανάλυσης, Εκδόσεις Σαββάλα, Αθήνα.

Roskin M., Cord R., Medeiros J. και Jones W. (2008), Εισαγωγή στην Πολιτική Επιστήμη, Εκδόσεις Επίκεντρο, Αθήνα.

Πηγές από το Διαδίκτυο

Βερναρδάκης Χ. (2007), Προσδιοριστικοί Παράγοντες της Εκλογικής Συμπεριφοράς και Μέθοδοι Διερεύνησής της στην Εκλογική Έρευνα, Ανακτήθηκε στις 3/4/2019 από http://www.vernardakis.gr/article.php?id=245

email