Ημ/νια δημοσίευσης: Τρίτη, 09 Απριλίου 2013

Υπάρχουν Ευρωπαίοι σήμερα? (του Olivier Guez)

 

Η Ελλάδα δεν κατέρρευσε και η Ευρώπη ανασαίνει ευκολότερα, αλλά ίσως όχι για πολύ. Οι επαναστάτες ιταλοί ψηφοφόρο, που προτίμησαν έναν κλόουν και έναν δισεκατομμυριούχο,  μας υπενθύμισαν το πόσο βυθισμένη στην κρίση είναι η Ευρωπαϊκή ήπειρος. Την ίδια ώρα, η Γαλλία επεμβαίνει ουσιαστικά μόνη της στο Μάλι, ενώ η Μεγάλη Βρετανία μιλά ανοικτά για το ενδεχόμενο να εγκαταλείψει το Ευρωπαϊκό πλοίο. Αυτή δεν είναι μία κρίση ευρωπαϊκού νομίσματος, αλλά μία κρίση που αφορά στην ψυχή της Ευρώπης.
 
Αν ποτέ υπήρξε το όραμα μίας ενωμένης Ευρώπης, αυτό  καταρρέει εξαιτίας της μη υποστήριξής του από τους λαούς της. Ο κάθε λαός έχει τις δικές του δυσαρέσκειες και υποψίες απέναντι στους άλλους. Αλλά όλοι πάσχουν από την ίδια έλλειψη: οι πολίτες τους δεν θεωρούν τους εαυτούς τους Ευρωπαίους πολίτες.  
Παραδόξως, φαίνεται πως από τα τέλη του 20ου αιώνα, οι ηγέτες αλλά και τα θεσμικά όργανα της Γηραιάς Ηπείρου δεν είχαν κατανοήσει πως για να οικοδομήσουν μια κοινή  Ευρώπη, έπρεπε να βρουν ή να «καλλιεργήσουν» Ευρωπαίους με ηπειρωτικό πνεύμα για να δώσουν στο σχέδιο ομοσπονδιακή χροιά. 
 
Πως θα μπορούσε αυτό να συμβεί; Η Ευρωπαϊκή ιστορία του τελευταίου μισού του προηγούμενου αιώνα χαρακτηρίζεται από μία βήμα προς βήμα προσπάθεια προς ένα κοινό μέλλον. Αλλά ίσως για να καταλάβουμε πού βρισκόμαστε σήμερα, η ιστορία να πρέπει να αρχίσει νωρίτερα -όχι στην συμφιλίωση Γαλλίας και Γερμανίας της δεκαετίας του '60 αλλά στο ευρωπαϊκό μοντέλο της δεκαετίας πριν από την καταστροφή του 1914. 
 
Σε σημαντικούς τομείς, η Ευρώπη του 1913 ήταν πιο κοσμοπολίτικη και ευρωπαϊκή από ότι η Ευρώπη του σήμερα. Οι εθνότητες και οι ιδέες αναμειγνύονταν με αποτέλεσμα την δημιουργία ενός φυτωρίου δημιουργικότητας. Εκείνο το έτος είδαμε την άνοδο του φουτουρισμού, τις απαρχές του αφαιρετισμού των Πικάσο και Μπρακ, την «Ιεροτελεστία της Άνοιξης» του Στραβίνσκι αλλά και την δημοσίευση του ‘Swann’s Way’ του Προυστ. Οι δε συνεργασίες για την αποκάλυψη των βαθύτερων μυστικών της επιστήμης ξεπερνούσαν τα σύνορα. Η αρχιτεκτονική της αυτοκρατορικής Αυστρίας  ή της δημοκρατικής Γαλλίας βρήκε μιμητές σε μικρές πόλεις της Κεντρικής και Νότιας Ευρώπης δημιουργώντας την μικρή Βιέννη ή το μικρό Παρίσι
 
Υπήρχαν μεγάλες κοινότητες κοσμοπολίτικων εκπατρισμένων- οι λεγόμενοι ‘passeurs’ που περιδιάβαιναν ανάμεσα σε κουλτούρες, πρωτίστως αστικοποιημένοι εβραίοι, όπως και γερμανικές μειονότητες , διασκορπισμένοι σε όλη την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη. Παρόλο που η προκατάληψη ήταν βαθιά και παρά το γεγονός ότι κάποιες ομάδες έγιναν αντικείμενο κακομεταχείρισης σε κάποια μέρη, σε άλλα μέρη μπορούσαν να προσδιορίζουν τους εαυτούς τους ως   πολίτες μιας ευρύτερης ευρωπαϊκής ομάδας. Αργότερα, στα χρόνια του ολοκληρωτισμού, η πλειοψηφία των Εβραίων θα σφαγιάζονταν και οι Γερμανοί -όπως και άλλες μειονοτικές ομάδες θα  απελαύνονταν στις χώρες καταγωγής τους. Μαζί με τα υπόλοιπα ειδεχθή εγκλήματά τους, οι Στάλιν και Χίτλερ συνέβαλλαν στην διαγραφή της ιδέας του κοσμοπολιτισμού όπως την αντιλαμβάνονταν μέχρι τότε οι Ευρωπαίοι. 
 
Έτσι, το σημείο εκκίνησης της σύγχρονης ευρωπαϊκής ιστορίας από το 1945 και μετά, έγινε ακόμα πιο οδυνηρό. Η επιτακτική ανάγκη της ανοικοδόμησης της ηπείρου, μεγεθυμένη από τις ανάγκες που διαμόρφωνε ο Ψυχρός Πόλεμος, ένωσε τη Δυτική Ευρώπη και έφερε τη Δυτική Γερμανία στο προσκήνιο. Αλλά το ενοποιητικό στοιχείο δεν ήταν η αισιοδοξία για το μέλλον αλλά ο τρόμος -ο φόβος ενός νέου Πολέμου μεταξύ τους ή μία σοβιετική επέκταση ήταν αυτό που ώθησε τους Ευρωπαίους να γεφυρώνουν τις διαφορές τους, αν προέκυπταν. Μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου, η Δυτική Ευρώπη επεκτάθηκε ανατολικά και έμοιαζε πραγματικά να φτάνει στο τέλος της ιστορίας -ειρήνη, ευημερία, δημοκρατία, κοινωνική ασφάλεια, από το Ελσίνκι της Φινλανδίας μέχρι της Σεβίλλη της Ισπανίας. Για τους πάνω από 400 εκατομμύρια κατοίκους της η Ευρώπη έγινε ένα θεματικό πάρκο, ένα μουσείο - η Ήπειρος Easy Jet : αποτελεσματική , γρήγορη, ανοιχτή σε όλους και με ελάχιστο κόστος.  
 
Όμως τώρα  η Ευρώπη ζητά θυσίες και αλληλεγγύη, βρίσκει τον εαυτό της σε πτώση. Παντού, λαϊκιστές και εθνικιστές κερδίζουν. Η διαχείριση της λιτότητας και η καταπολέμηση του χρέους δεν είναι τρόποι για να ενώσεις την Ευρώπη. 
Ίσως, οι ευρωπαίοι ηγέτες να έπρεπε να ανησυχήσουν όταν ο ενθουσιασμός για την ενότητα άρχισε να ξεθυμαίνει πριν ακόμα από την κρίση. Το 2005, οι Γάλλοι και οι Ολλανδοί μπλόκαραν την ψήφιση του ευρωσυντάγματος. Στο μεταξύ,  οι πρόσφατα ελευθερωμένες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης- “η αρπαγμένη Δύση”, όπως την χαρακτήριζε ο συγγραφέας Μίλαν Κουντέρα, παραμορφωμένες από τα 45 χρόνια σοβιετικής κατάκτησης, δεν εξευρωπάισαν τις οικονομίες τους αλλά τις παγκοσμιοποίησαν.
 
Το ίδιο ισχύει και για την νέα αναδυόμενη γενιά της Ευρώπης: γνωρίζει τις απολαύσεις μίας εκσυγχρονισμένης οικονομίας. Αλλά αυτές οι απολαύσεις είναι διαθέσιμες παγκοσμίως σε οποιονδήποτε με το δικό τους επίπεδο πλούτου και προνομίων. Εκτός από το ευρώ στην τσέπη τους, οι νέοι άνθρωποι της Ευρώπης δεν νιώθουν την παρουσία της Ευρώπης σε καθημερινή βάση. 
 
Οι ειδικοί συμφωνούν πως η Ήπειρος μπορεί να ωφεληθεί από μία μεγαλύτερη πολιτική ένωση, εφόσον η παγκοσμιοποίηση  ευεργετεί τους ηπειρωτικούς συνασπισμούς δυνάμεων. Αλλά τα έθνη και οι λαοί της Ευρώπης θα έπρεπε να εγκαταλείψουν ευρύτερους τομείς στους οποίους ασκούν κυριαρχία και τίποτα δεν τους έχει προετοιμάσει για κάτι τέτοιο. Με το ρυθμό που κινούνται σήμερα τα πράγματα, αν ζητηθεί από τους Ευρωπαίους να ψηφίσουν για την ενότητα, θα αρνηθούν. Για αυτό το λόγο, η ΕΕ πρέπει να βρει ένα νέο όραμα για το μέλλον. Οι κοινές ευγενείς αρχές δεν θα είναι αρκετές. Τα δικαιώματα του ανθρώπου, ο πλουραλισμός, η ελευθερία της σκέψης, η σοσιαλιστική δημοκρατία και η ελεύθερη αγορά  ήδη εμπεριέχονται στα Συντάγματα των χωρών και δεν χρειάζονται την Ευρώπη να τους τα παρέχει.
 
Πώς λοιπόν να θεμελιώσουμε συναισθηματικού δεσμούς με την Ευρώπη ;  
 
Η απάντηση ίσως είναι να φανταστούμε μια Ευρώπη με την ποικιλία, τα χρώματα, τις μυρωδιές, τη λαογραφία αλλά και την «ποιητική δύναμη». Ο στόχος δεν είναι μία Ευρώπη σχηματισμένη πάνω στις γνωστές αρχές- κοινή γλώσσα και ιστορία - αλλά το ακριβώς αντίθετο:  μία υπερεθνική, θεμελιωδώς ηπειρωτική κουλτούρα και κατανόηση ως σημείο αναφοράς. Ο Κουντέρα μιλά για “μέγιστη ποικιλομορφία στον ελάχιστο χώρο”- μία αντίληψη σχεδόν τόσο δυνατή όσο τα “ελευθερία, ισότητα, αδελφότητα” και “όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι”.  
 
Ένα τόσο θεμελιώδες ιδανικό είναι μία προϋπόθεση χωρίς την οποία μία ηπειρωτική πολιτική ένωση δεν μπορεί να προχωρήσει. Ένας ευρωπαϊκός πολιτισμός γενικότερα θα επιτρέψει να αναγεννηθούν οι δεσμοί που δεν υπάρχουν πια, αλλά υπήρχαν, όταν οι passeurs και οι μικρές Βιέννες και η ροή της λαμπρότητας διασυνοριακά  αποκάλυπταν αυτό που κάποιος θα ονόμαζε «ευρωπαϊκό». 
 
Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να επιτευχθεί με κοινά προγράμματα στα σχολεία, με έμφαση στην ανταλλαγή προσωπικού και στην εκμάθηση ξένων γλωσσών, με κοινά συστήματα συνταξιοδότησης και συστημάτων υγείας, με την απευθείας εκλογή ευρωπαίων αντιπροσώπων υπεύθυνων απέναντι στο εκλογικό σώμα, με μία πιο ίση μεταχείριση απέναντι στους επισκέπτες εργαζόμενους και στους μετανάστες. 
 
Τώρα, αυτά είναι τροφή για σκέψη. Ας θυμηθούν οι Hollande, Merkel και ειδικά ο Cameron τους κοσμοπολίτες ‘passeurs’! Ενθαρρύνετε την δημιουργία ενός και μόνο ευρωπαϊκού δημόσιου και πολιτισμικού χώρου.  Δώστε μας ένα όραμα για τους λαούς της Ευρώπης: κάντε τους να ονειρεύονται να γίνουν ένας λαός και αφήστε πίσω τις ασάφειες. Αν πραγματικά ονειρεύεστε μία πολιτική Ευρώπη, αναλάβετε την ευθύνη με θάρρος και με ένα όραμα που ξεπερνά τις στοχεύσεις των επόμενων εκλογών και της νέας οικονομικής ανωμαλίας που θα συναντήσετε στο δρόμο.
Προωθήστε την πνευματική ενότητα της Ηπείρου, γύρω από την ποικιλία της.     
Του Olivier Guez  nytimes.com  
 
 
email